Một nữ sinh gặp tai nạn rồi ra đi. Một gia đình mất đi người thân. Một cuộc đời còn rất trẻ bỗng nhiên dừng lại.
Nỗi đau ấy là thật.
Sự thương cảm của những người xa lạ cũng có thể là thật.
Nhưng điều đáng suy nghĩ là: từ một sự việc đau lòng, bằng cách nào nó lại nhanh chóng trở thành một hiện tượng xã hội, được gọi bằng những cái tên như “Cây công lý”, kéo theo rất nhiều người tìm đến đặt hoa, thắp nến, quay phim, chụp ảnh, livestream và kêu gọi đủ thứ trên mạng xã hội?
Tôi nghĩ đây là lúc chúng ta nên tạm gác cảm xúc sang một bên để nhìn sự việc bằng một góc độ khác.
Không phải để phủ nhận nỗi đau của nạn nhân.
Cũng không phải để ngăn cản quyền tưởng niệm của bất kỳ ai.
Mà để đặt một câu hỏi đơn giản:
Liệu lòng thương cảm của con người có đang bị cuốn vào một câu chuyện lớn hơn chính bản thân vụ việc?
Một câu hỏi rất đơn giản: Vì sao lại là vụ việc này?
Mỗi năm có biết bao nhiêu vụ tai nạn giao thông xảy ra.
Có những người dân bình thường đang đi làm thì gặp tai nạn.
Có những người cha, người mẹ mất con.
Có những gia đình đang yên ổn bỗng nhiên mất đi người thân chỉ sau vài giây.
Những người đó cũng có một cuộc đời.
Họ cũng có cha mẹ, vợ chồng, con cái.
Họ cũng xứng đáng được thương cảm.
Vậy tại sao phần lớn những vụ việc ấy chỉ xuất hiện trên mạng một thời gian ngắn rồi biến mất?
Tại sao không có hàng nghìn người tìm đến?
Tại sao không có những lời kêu gọi rộng khắp?
Tại sao không có những biểu tượng được tạo ra?
Tại sao không có những chiến dịch yêu cầu “đòi lại công lý” cho họ?
Câu hỏi này không nhằm phủ nhận sự thương cảm dành cho nạn nhân trong vụ việc hiện tại.
Nó chỉ đặt ra một vấn đề về sự chọn lọc của dư luận.
Nếu mục tiêu hoàn toàn là đòi lại công bằng cho những người gặp tai nạn, tại sao sự phẫn nộ lại thường bùng lên mạnh mẽ nhất ở những vụ việc có thêm yếu tố liên quan đến người có chức vụ, cơ quan nhà nước hoặc quyền lực?
Đây là điều đáng suy nghĩ.
Bởi một vụ tai nạn thông thường chỉ có một câu chuyện:
Một người gây tai nạn, một người bị nạn, cơ quan chức năng điều tra và pháp luật xử lý.
Nhưng khi xuất hiện yếu tố quyền lực, câu chuyện lập tức có thêm một tầng khác:
Có được ưu ái không? Có ai can thiệp không? Có bao che không? Pháp luật có công bằng không?
Và chính tầng câu chuyện thứ hai này mới có khả năng tạo ra một làn sóng tranh luận khổng lồ trên mạng xã hội.
Mạng xã hội không chỉ lan truyền sự kiện, nó lan truyền cảm xúc
Một điều rất đặc biệt của mạng xã hội là nó không vận hành giống một hồ sơ điều tra.
Một hồ sơ điều tra cần bằng chứng.
Mạng xã hội lại cần cảm xúc.
Một hình ảnh đau lòng có thể được chia sẻ hàng chục nghìn lần.
Một câu chuyện có yếu tố “bất công” có thể tạo ra hàng trăm nghìn bình luận.
Một lời kêu gọi càng mạnh, càng dễ tạo ra sự chú ý.
Và khi hàng nghìn người cùng phản ứng, những người mới nhìn thấy câu chuyện sẽ có cảm giác:
“Chuyện này chắc chắn rất nghiêm trọng.”
Nhưng số lượng người đang phẫn nộ không phải là bằng chứng chứng minh một cáo buộc là đúng.
Một thông tin được chia sẻ một triệu lần vẫn có thể là thông tin chưa được kiểm chứng.
Đó là điều rất dễ bị quên trong thời đại mà thuật toán quyết định chúng ta nhìn thấy gì mỗi ngày.
Nhưng liệu có phải tất cả đều tự phát?
Đây lại là một câu hỏi khác.
Tôi nghĩ chúng ta cũng không nên rơi vào một cực đoan ngược lại là cho rằng mọi thứ đều hoàn toàn tự phát và không có ai lợi dụng.
Bởi một sự kiện xã hội hoàn toàn có thể bắt đầu từ cảm xúc thật của những người bình thường, nhưng sau đó bị những người khác nhìn thấy cơ hội và khai thác.
Hai chuyện đó không hề mâu thuẫn.
Một bạn trẻ có thể thật sự thương nạn nhân.
Một người khác có thể thật sự cảm thấy bất bình.
Một người thứ ba có thể đến đặt hoa chỉ vì thấy nhiều người đang làm như vậy.
Nhưng đồng thời, những cá nhân hoặc tổ chức vốn đã có mục tiêu chính trị cũng có thể nhìn thấy một lượng cảm xúc khổng lồ đang hình thành và tìm cách khuếch đại nó.
Người khơi mào và người lợi dụng không nhất thiết phải là cùng một người.
Đây là điểm rất quan trọng.
Không nhất thiết phải có một “bàn tay bí mật” tạo ra toàn bộ sự việc từ đầu.
Chỉ cần một sự kiện đủ nhạy cảm xuất hiện, những người có sẵn mục tiêu đã có thể bước vào khai thác.
Họ không cần tạo ra nỗi đau.
Nỗi đau đã có sẵn.
Họ chỉ cần biến nỗi đau đó thành một câu chuyện lớn hơn.
Từ một vụ tai nạn thành câu chuyện về bất công.
Từ bất công thành câu chuyện về quyền lực.
Từ quyền lực thành câu chuyện về chính quyền.
Và từ đó, một vụ việc cá nhân có thể bị kéo sang một cuộc tranh luận chính trị hoàn toàn khác.
“Cây công lý” và sức mạnh của biểu tượng
Một bó hoa đặt tại nơi xảy ra sự việc ban đầu chỉ là một hành động tưởng niệm.
Điều đó hoàn toàn bình thường.
Nhưng khi địa điểm ấy được đặt cho một cái tên mang tính biểu tượng, khi hình ảnh được lan truyền, khi người ta bắt đầu kêu gọi nhau tìm đến, check-in, livestream, chụp ảnh, chia sẻ..., thì ý nghĩa của nó đã thay đổi.
Nó không còn chỉ là một nơi để tưởng niệm.
Nó trở thành một biểu tượng mà mỗi người có thể gắn vào đó một ý nghĩa riêng.
Người này nhìn thấy nỗi đau.
Người khác nhìn thấy sự bất công.
Người khác nữa nhìn thấy một cơ hội để phản đối chính quyền.
Và cũng có người đơn giản chỉ muốn chứng minh rằng mình đang đứng về phía “chính nghĩa”.
Đám đông càng lớn, biểu tượng càng mạnh.
Biểu tượng càng mạnh, người mới càng dễ bị cuốn vào.
Đây chính là cơ chế tự khuếch đại của đám đông.
Đừng đánh đồng tất cả người tham gia với những người muốn lợi dụng sự việc
Tôi cho rằng đây là điều cần nói thật rõ.
Không phải cứ một người đến đặt hoa là người đó chống chính quyền.
Không phải cứ một bạn trẻ chia sẻ câu chuyện là bạn ấy đang bị “giật dây”.
Không phải cứ một người đặt câu hỏi về vụ việc là người đó có mục đích chính trị.
Làm như vậy là quá đơn giản hóa con người.
Phần lớn những người tham gia có thể hoàn toàn vô tư.
Họ chỉ thương một người trẻ đã mất.
Họ chỉ muốn thể hiện sự đồng cảm.
Họ chỉ muốn tìm kiếm cảm giác rằng mình đang làm một điều có ý nghĩa.
Nhưng chính sự vô tư ấy lại khiến đám đông trở thành một công cụ rất dễ bị khai thác.
Một người có thể vô tư tham gia, nhưng nội dung mà họ góp phần lan truyền lại có thể phục vụ cho một mục đích mà họ không hề biết.
Đó mới là điều đáng cảnh giác.
Khi lòng tốt trở thành “nhiên liệu”
Mạng xã hội có một đặc điểm rất đáng sợ:
Nó có thể biến một hành động tốt thành nhiên liệu cho một câu chuyện hoàn toàn khác.
Một người chia sẻ vì thương cảm.
Người tiếp theo chia sẻ vì phẫn nộ.
Người thứ ba thêm vào một thông tin chưa được kiểm chứng.
Người thứ tư tiếp tục chia sẻ thông tin đó như một sự thật.
Rồi một người khác dùng nó để công kích chính quyền.
Cứ như vậy, một chuỗi thông tin được hình thành.
Người ở cuối chuỗi có thể hoàn toàn không biết thông tin ban đầu đã bị biến đổi bao nhiêu lần.
Đến lúc đó, chẳng ai còn nhớ câu hỏi ban đầu là gì nữa.
Người ta chỉ còn nhớ mình phải “đứng về một phía”.
Đó là lúc cảm xúc đã vượt qua lý trí.
Công lý không thể được quyết định bằng số lượng người phẫn nộ
Một xã hội văn minh cần công lý.
Nhưng công lý không thể được quyết định bằng số lượng người đứng bên ngoài một địa điểm.
Không thể vì một triệu người tin rằng một người có tội mà người đó đương nhiên có tội.
Cũng không thể vì một câu chuyện đang gây phẫn nộ mà mọi thông tin chưa được kiểm chứng lập tức trở thành sự thật.
Nếu có sai phạm, hãy điều tra.
Nếu có bằng chứng, hãy công bố.
Nếu có người vi phạm pháp luật, hãy xử lý.
Nếu có hành vi bao che, hãy đưa ra bằng chứng và yêu cầu làm rõ.
Đó mới là công lý.
Còn việc biến một địa điểm thành nơi tập trung đông người, rồi dùng sức mạnh của đám đông để tạo áp lực, nếu không đi cùng sự thật và bằng chứng, đôi khi chỉ tạo ra thêm một dạng “tòa án mạng xã hội”.
Mà tòa án mạng xã hội thì rất dễ kết án nhầm người.
Một câu hỏi khác cũng rất đáng suy nghĩ
Nếu thật sự mục tiêu chỉ là bảo vệ người yếu thế và đòi lại công bằng cho nạn nhân tai nạn giao thông, liệu chúng ta có nên quan tâm đến tất cả các nạn nhân hay không?
Người có chức vụ cũng là con người.
Người dân bình thường cũng là con người.
Một người già chết trên đường cũng đáng thương.
Một công nhân chết trên đường đi làm cũng đáng thương.
Một sinh viên chết trong một vụ tai nạn cũng đáng thương.
Một đứa trẻ mất cha mẹ cũng đáng thương.
Không có nạn nhân nào “xứng đáng được thương” hơn chỉ vì câu chuyện của họ có thể tạo ra nhiều lượt xem hơn.
Nếu chúng ta chỉ phẫn nộ khi phía bên kia có yếu tố quyền lực, thì có lẽ chúng ta cần thành thật với chính mình:
Chúng ta đang tìm kiếm công lý, hay chúng ta đang tìm kiếm một lý do để phẫn nộ?
Hai điều đó không giống nhau.
Lòng thương cảm không có lỗi
Tôi không cho rằng những người đặt hoa, thắp nến hay đến tưởng niệm là sai.
Không.
Một người có quyền thương cảm.
Có quyền tưởng niệm.
Có quyền đặt câu hỏi.
Có quyền yêu cầu cơ quan chức năng làm rõ những điều còn nghi vấn.
Nhưng đồng thời, mỗi người cũng cần giữ cho mình một khoảng cách nhất định với đám đông.
Đừng vì hàng nghìn người nói một điều mà mình mặc định điều đó là sự thật.
Đừng vì một video có hàng triệu lượt xem mà nghĩ rằng người trong video chắc chắn đang nói đúng.
Đừng vì một bài viết sử dụng những từ ngữ rất mạnh như “bao che”, “ô dù”, “kim bài miễn tử” mà mặc định rằng phía sau nó đã có đầy đủ bằng chứng.
Và càng không nên biến một câu hỏi thành một bản án.
Nghi ngờ là quyền của mỗi người. Nhưng kết luận cần có bằng chứng.
Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải là “Cây công lý”
Điều đáng sợ hơn là khả năng một xã hội có thể bị kéo đi bởi cảm xúc mà không còn biết mình đang đi về đâu.
Một bi kịch xảy ra.
Người ta thương cảm.
Rồi người ta phẫn nộ.
Rồi người ta tìm một đối tượng để phẫn nộ.
Rồi người ta tìm một câu chuyện để giải thích cho sự phẫn nộ đó.
Và cuối cùng, câu chuyện ban đầu có thể chỉ còn là cái cớ.
Đây là lý do tại sao chúng ta cần tỉnh táo.
Không phải để trở nên vô cảm.
Mà để lòng thương cảm của mình không bị người khác sử dụng.
Không phải để bảo vệ bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào khỏi sự chất vấn.
Mà để sự chất vấn thực sự hướng đến sự thật thay vì hướng đến một kết luận đã được định sẵn.
Một người có thể đặt một bó hoa và vẫn tỉnh táo.
Một người có thể thương nạn nhân và vẫn yêu cầu bằng chứng.
Một người có thể muốn công lý được thực thi nhưng không cần phải đứng vào bất kỳ phe nào.
Đó không phải là sự lạnh lùng.
Đó là trách nhiệm của một người sử dụng mạng xã hội.
Bởi trên Internet, đôi khi thứ được lan truyền mạnh nhất không phải là sự thật.
Mà là cảm xúc mạnh nhất.
Và khi cảm xúc ấy gặp một mục đích chính trị có sẵn, một bi kịch của một gia đình có thể rất nhanh chóng trở thành công cụ của một cuộc chiến mà chính những người đang chia sẻ nó cũng không nhận ra mình đã bước vào từ lúc nào.
Cuối cùng, có lẽ chúng ta vẫn nên thương người đã mất.
Vẫn nên chia buồn với gia đình họ.
Vẫn nên mong muốn sự việc được điều tra khách quan và xử lý đúng pháp luật.
Nhưng bên cạnh lòng thương ấy, hãy giữ lại cho mình một thứ nữa:
một cái đầu lạnh.
Bởi công lý thật sự không cần đám đông phải la hét mới tồn tại.
Công lý cần sự thật.
Và sự thật thì không bao giờ được quyết định bằng số lượng lượt chia sẻ.