Có những thứ ta sinh ra đã có, nên đôi khi ta chẳng nhận ra nó quý giá đến nhường nào.
Tiếng Việt là một trong những thứ như vậy.
Tôi yêu tiếng Việt không chỉ vì đó là tiếng mẹ đẻ, mà bởi càng để ý, tôi càng thấy tiếng Việt đẹp theo một cách rất riêng. Nó không chỉ dùng để nói một điều gì đó, mà nhiều khi còn nói hộ cả mối quan hệ, tuổi tác, vai vế, tình cảm và sự tôn trọng giữa con người với con người.
Có những ngôn ngữ mà khi nói chuyện, chỉ cần một vài đại từ cơ bản như “tôi”, “bạn”, “anh ấy”, “cô ấy”. Nghe rất rõ ràng, đơn giản và tiện lợi.
Nhưng tiếng Việt thì khác.
Ta có thể nói “tôi – bạn”, nhưng cũng có thể nói “anh – em”, “chị – em”, “ông – cháu”, “bác – cháu”, “cô – cháu”, “chú – cháu”, “thầy – trò”, “ba – con”, “mẹ – con”...
Và đôi khi, chỉ cần thay một chữ thôi, sắc thái của cả câu nói đã thay đổi.
“Bạn ăn cơm chưa?”
“Anh ăn cơm chưa?”
“Ông ăn cơm chưa?”
“Ông ơi, ông ăn cơm chưa?”
Nội dung cơ bản có thể vẫn chỉ là một câu hỏi về bữa cơm. Nhưng cảm giác mà mỗi câu mang lại hoàn toàn khác nhau.
Đặc biệt, câu “Ông ơi, ông ăn cơm chưa?” nghe thật gần gũi.
Nó có tuổi tác.
Có vai vế.
Có sự kính trọng.
Và có cả tình cảm.
Chỉ hai tiếng “ông ơi” thôi, đôi khi đã khiến người ta hình dung được cả một mái nhà, một đứa cháu gọi ông, một người ông đã lớn tuổi và một mối quan hệ gia đình chẳng cần phải giải thích thêm.
Đó là điều tôi yêu ở tiếng Việt.
Tiếng Việt dường như không cho phép chúng ta hoàn toàn vô can trong mối quan hệ với người đối diện. Trước khi mở lời, ta đã phải ít nhiều tự hỏi:
Người này là ai đối với mình?
Lớn hơn hay nhỏ hơn?
Thân hay sơ?
Nên kính trọng hay có thể nói chuyện ngang hàng?
Là người trong gia đình hay người ngoài?
Và từ đó, ta chọn cách xưng hô.
Có lẽ vì vậy mà tiếng Việt đôi khi hơi “khó”.
Nhưng cái khó ấy lại chính là cái tình.
Một đứa trẻ gọi người lớn là “ông”, “bà”, “bác”, “cô”, “chú”; gọi cha mẹ là “ba”, “mẹ”; gọi anh chị là “anh”, “chị”.
Không cần nói dài dòng, người nghe đã biết vị trí của mình trong mối quan hệ ấy.
Tiếng Việt không chỉ hỏi “anh là ai?”, mà còn hỏi “anh là ai đối với tôi?”
Tôi nghĩ đó là một nét rất đẹp của văn hóa Việt Nam.
Tất nhiên, không phải cứ có vai vế là lúc nào cũng phải cứng nhắc. Người Việt vẫn có thể thân mật, đùa vui, nói chuyện suồng sã với nhau. Nhưng ngay cả trong sự suồng sã ấy, ngôn ngữ vẫn thường phản ánh được mức độ thân thiết giữa hai người.
Một tiếng “ơi” có thể rất tình cảm.
Một tiếng “ạ” có thể thể hiện sự lễ phép.
Một chữ “con” có thể chứa cả sự kính trọng.
Một chữ “cháu” có thể kéo người xa lạ vào gần với mình hơn.
Đó là thứ mà tôi cảm thấy rất khó thay thế.
Tôi từng nghĩ ngôn ngữ chỉ là công cụ để con người truyền đạt thông tin.
Sau này tôi mới nhận ra, ngôn ngữ còn là nơi một nền văn hóa gửi gắm cách con người nhìn nhau.
Và tiếng Việt cho tôi thấy một xã hội trong đó con người luôn ý thức rằng mình đang đứng trong một mạng lưới các mối quan hệ.
Có trên, có dưới.
Có trước, có sau.
Có kính trọng.
Có thân tình.
Có khoảng cách.
Có yêu thương.
Và cũng có những lúc chẳng cần nói ra, người ta vẫn hiểu nhau đang ở vị trí nào.
Tôi không cho rằng tiếng Việt tốt hơn những ngôn ngữ khác.
Mỗi ngôn ngữ có một vẻ đẹp riêng. Có ngôn ngữ gọn gàng, chính xác. Có ngôn ngữ mạnh mẽ. Có ngôn ngữ mềm mại. Có ngôn ngữ rất thuận tiện trong giao tiếp quốc tế.
Nhưng với tôi, tiếng Việt có cái tình mà tôi không muốn đánh mất.
Tôi yêu những tiếng “ông ơi”, “bà ơi”.
Tôi yêu tiếng “dạ”, tiếng “ạ”.
Tôi yêu cách một người lớn gọi một đứa trẻ là “con”, dù chẳng cùng máu mủ.
Tôi yêu cách một người nhỏ tuổi gọi người lớn là “bác”, “cô”, “chú”, như thể xã hội rộng lớn này vẫn có thể trở thành một gia đình lớn.
Và tôi yêu cả những phương ngữ rất riêng của từng vùng đất Việt Nam. Bắc, Trung, Nam... mỗi nơi một cách nói, một giọng điệu, một sắc thái. Có khi chỉ nghe một tiếng gọi thôi cũng biết người ấy đến từ đâu.
Đó không phải là sự rườm rà.
Đó là ký ức của một dân tộc nằm trong từng lời ăn tiếng nói.
Tôi yêu tiếng Việt.
Và từ tình yêu tiếng Việt, tôi càng thấy mình yêu đất nước này hơn.
Bởi tiếng Việt không tồn tại một mình.
Nó đi cùng những bữa cơm gia đình, tiếng gọi cha mẹ, tiếng trẻ con gọi bà, tiếng người hàng xóm hỏi nhau “ăn cơm chưa?”, tiếng “dạ” của một đứa trẻ, tiếng “ơi” vọng ra từ trong nhà.
Nó đi cùng những con đường làng, những khu phố, những miền quê, những giọng nói khác nhau từ Bắc vào Nam.
Nó đi cùng ký ức của bao thế hệ người Việt.
Có thể một ngày nào đó tôi sẽ học thêm nhiều ngôn ngữ khác.
Có thể tôi sẽ dùng những ngôn ngữ ấy để giao tiếp, làm việc, đi đây đi đó và hiểu thêm về thế giới.
Nhưng tôi vẫn muốn khi trở về nhà, mình được nghe một tiếng:
“Con ơi!”
Và tôi được tự nhiên đáp lại:
“Dạ, con đây.”
Chỉ vậy thôi.
Có lẽ đó là một trong những lý do giản dị nhất khiến tôi yêu tiếng Việt.
Và yêu nước tôi.
Tôi yêu tiếng Việt – bởi trong tiếng Việt có tiếng của quê hương.